همشهری آنلاین: مروری بر تحولات تاریخی نشان می‌دهد که در مقاطع مختلفی ایران با ارائه راهکارهایی در پی حل بحران حرکت کرده، هرچند تقریبا در همه این موارد ایران با بهانه جویی طرف غربی روبرو شده است:
۱. مذاکرات هسته‌ای و تلاش برای حل اختلاف با غرب
دولت خاتمی؛ آغاز مذاکرات مستقیم هسته‌ای با اروپا
بیانیه سعدآباد ـ اکتبر ۲۰۰۳: مذاکرات ایران با سه کشور اروپایی انگلیس، فرانسه و آلمان (EU3) به توافقی انجامید که بر اساس آن ایران تعلیق داوطلبانه فعالیت‌های غنی‌سازی و همکاری بیشتر با آژانس را پذیرفت؛ هدف، حل اختلاف از مسیر مذاکره و جلوگیری از ارجاع پرونده به شورای امنیت بود.
توافق پاریس ـ نوامبر ۲۰۰۴: ایران و سه کشور اروپایی درباره ادامه تعلیق داوطلبانه فعالیت‌های مرتبط با غنی‌سازی و آغاز مذاکرات برای توافقی بلندمدت به تفاهم رسیدند.
پیشنهاد محوری ایران: حل پرونده هسته‌ای از طریق مذاکره، پذیرش نظارت آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و دستیابی به تضمین‌های عینی درباره ماهیت صلح‌آمیز برنامه هسته‌ای، در کنار حفظ حقوق هسته‌ای ایران.
دولت احمدی‌نژاد؛ پیشنهادهای مبادله سوخت و همکاری هسته‌ای
پیشنهاد مبادله سوخت هسته‌ای ـ ۲۰۰۹: ایران با مشارکت آژانس و میانجی‌گری بین‌المللی، پیشنهادهایی برای تأمین سوخت راکتور تحقیقاتی تهران مطرح کرد.
بیانیه تهران ـ مه ۲۰۱۰: ایران، ترکیه و برزیل توافقی برای مبادله ۱۲۰۰ کیلوگرم اورانیوم کم‌غنی‌شده ایران با ۱۲۰ کیلوگرم سوخت راکتور تحقیقاتی تهران امضا کردند. این پیشنهاد به حل بخشی از اختلاف هسته‌ای از مسیر مبادله و همکاری بین‌المللی نظر داشت، اما به توافق نهایی با قدرت‌های غربی منجر نشد.
مذاکرات ایران و گروه ۱+۵: گفت‌وگوها در دوره احمدی‌نژاد ادامه یافت، اما اختلاف بر سر غنی‌سازی، تحریم‌ها و دامنه تعهدات طرفین حل نشد.
دولت روحانی؛ برجام و توافق با قدرت‌های جهانی
توافق موقت ژنو ـ نوامبر ۲۰۱۳: ایران و گروه ۱+۵ بر محدودیت‌های موقت هسته‌ای در برابر بخشی از کاهش تحریم‌ها توافق کردند.
توافق جامع هسته‌ای برجام ـ ژوئیه ۲۰۱۵: ایران و شش قدرت جهانی توافق کردند محدودیت‌هایی بر برنامه هسته‌ای ایران اعمال شود و در مقابل، تحریم‌های هسته‌ای مرتبط رفع شوند.
پذیرش سازوکار نظارتی گسترده: ایران با اجرای ترتیبات نظارتی و محدودیت‌های مشخص در برنامه هسته‌ای موافقت کرد تا نگرانی‌های اعلام‌شده درباره ماهیت برنامه هسته‌ای از طریق راستی‌آزمایی پاسخ داده شود.
خروج آمریکا از برجام ـ مه ۲۰۱۸: دولت دونالد ترامپ بدون هیچ دلیلی از توافق خارج شد و تحریم‌ها را بازگرداند؛ ایران و اروپا برای حفظ توافق وارد رایزنی شدند.
مذاکرات وین ـ ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲: ایران و طرف‌های باقی‌مانده در برجام با مشارکت غیرمستقیم آمریکا درباره بازگشت متقابل به توافق مذاکره کردند، اما گفت‌وگوها به احیای برجام نینجامید.
دولت شهید رئیسی؛ تلاش برای توافق از مسیر مذاکرات وین
مذاکرات احیای برجام ـ ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲: دولت شهید رئیسی گفت‌وگوها را برای رفع تحریم‌ها و بازگشت طرفین به تعهدات برجامی ادامه داد.
توافق موقت احتمالی و پیشنهادهای مرحله‌ای: در طول مذاکرات، طرح‌هایی برای بازگشت متقابل به تعهدات، کاهش محدودیت‌های هسته‌ای و رفع تحریم‌ها بررسی شد، اما توافق نهایی حاصل نشد.
تبادل زندانیان ایران و آمریکا ـ ۲۰۲۳: دو کشور با میانجی‌گری قطر بر سر آزادی پنج شهروند آمریکایی بازداشت‌شده در ایران و پنج ایرانی زندانی در آمریکا توافق کردند. در چارچوب این توافق، حدود ۶ میلیارد دلار از منابع مالی ایران در کره جنوبی به حساب‌های محدودشده در قطر منتقل شد تا برای مصارف بشردوستانه استفاده شود. این توافق، نمونه‌ای از حل‌وفصل محدود اختلافات از مسیر دیپلماسی بود، نه توافقی جامع بر سر تحریم‌ها.
دولت پزشکیان؛ مذاکره غیرمستقیم با آمریکا
مذاکرات غیرمستقیم وین و عمان ـ ۲۰۲۵: ایران و آمریکا با میانجی‌گری عمان گفت‌وگوهای هسته‌ای را آغاز کردند. محور اصلی، برنامه هسته‌ای ایران، جلوگیری از گسترش بحران و امکان دستیابی به توافق جدید بود.
مذاکرات رم و عمان ـ آوریل و مه ۲۰۲: پنج دور مذاکره برگزار شد. ایران بر حفظ غنی‌سازی صلح‌آمیز و رفع تحریم‌ها تأکید داشت؛ آمریکا خواستار محدودیت‌های شدیدتر بر برنامه هسته‌ای ایران بود.
مذاکرات ژنو ـ ۲۰۲۵: گفت‌وگوهای دیپلماتیک و رایزنی‌های ایران با کشورهای اروپایی ادامه یافت، اما اختلاف‌ها بر سر تحریم‌ها، غنی‌سازی و سازوکارهای نظارتی باقی ماند.
تداوم تلاش‌های دیپلماتیک در سال ۲۰۲۶: با تشدید بحران نظامی، ایران و آمریکا بار دیگر از کانال‌های میانجی برای بررسی راه‌های پایان دادن به جنگ استفاده کردند. در گزارش الجزیره در ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۶، از تبادل پیام از طریق قطر و اختلاف دو طرف درباره دستورکار مذاکرات خبر داده شد.
۲. پیشنهادات ایران برای حل مسئله فلسطین
برگزاری همه‌پرسی سراسری: ایران تا کنون در چند نوبت خواستار برگزاری همه‌پرسی با مشارکت همه ساکنان اصیل فلسطین، شامل مسلمانان، مسیحیان و یهودیان، برای تعیین نظام سیاسی آینده این سرزمین شده است.
حق تعیین سرنوشت فلسطینیان: مبنای طرح، واگذاری تصمیم نهایی درباره آینده سیاسی سرزمین فلسطین به مردم آن است، نه تحمیل راه‌حل از سوی قدرت‌های خارجی.
تعیین نظام سیاسی با رأی مردم: مطابق این پیشنهاد، مردم باید بتوانند درباره ساختار حکومت و آینده سیاسی سرزمین خود تصمیم بگیرند.
طرح رسمی در سازمان ملل: ایران در سال ۲۰۱۹ طرح همه‌پرسی ملی در فلسطین را از طریق نامه رسمی به دبیرکل سازمان ملل منتقل کرد. این پیشنهاد در اسناد بعدی ایران در سازمان ملل نیز تکرار شد.
دیگر پیشنهادهای ایران در جنگ غزه
توقف حملات و کشتار غیرنظامیان: ایران در مواضع دیپلماتیک خود بر توقف حملات علیه مردم فلسطین و ضرورت حمایت از غیرنظامیان تأکید کرده است.
رفع محاصره غزه و ارسال کمک‌های بشردوستانه: ایران خواستار دسترسی مردم غزه به غذا، دارو و کمک‌های انسانی شده است.
مخالفت با کوچ اجباری فلسطینیان: تهران با طرح‌های انتقال اجباری مردم غزه و تغییر ترکیب جمعیتی سرزمین‌های فلسطینی مخالفت کرده است.
۳. دیگر پیشنهادهای ایران در برابر غرب
الف: پیشنهاد مذاکره جامع با آمریکا در سال ۲۰۰۳- طرح موسوم به معامله بزرگ: در سال ۲۰۰۳، پیشنهادی از سوی ایران برای گفت‌وگوهای جامع با آمریکا از طریق کانال سوئیس منتقل شد.
موضوعات پیشنهادی: پرونده هسته‌ای، رفع تحریم‌ها، همکاری برای تثبیت اوضاع عراق، مقابله با گروه‌های تروریستی، مسائل امنیتی منطقه و اختلافات مربوط به فلسطین و اسرائیل.
پیشنهاد ایران در مقابل: رفع تحریم‌ها، به رسمیت شناختن منافع امنیتی ایران، دسترسی به فناوری صلح‌آمیز هسته‌ای و کنار گذاشتن سیاست براندازی سیاسی در ایران
سرنوشت طرح: دولت جورج بوش این پیشنهاد را نپذیرفت و مسیر فشار بر ایران را ادامه داد. انتقال این پیشنهاد از طریق سفیر سوئیس در گزارش‌های واشنگتن‌پست و پژوهش‌های تاریخی ثبت شده است.
ب: ابتکار صلح هرمز یا ائتلاف امید۲۰۱۹ در چارچوب پیشنهاد امنیت جمعی منطقه‌ای: حسن روحانی در مجمع عمومی سازمان ملل در سال ۲۰۱۹ طرحی برای مشارکت کشورهای ساحلی خلیج فارس در تأمین امنیت منطقه ارائه کرد.
مخالفت با حضور نظامی خارجی: ایران استدلال کرد امنیت پایدار منطقه باید با مشارکت کشورهای منطقه تأمین شود، نه با اتکای دائمی به نیروهای خارجی.
پیمان عدم تعرض: طرح بر احترام به حاکمیت کشورها، عدم مداخله در امور داخلی یکدیگر، عدم تجاوز و حل مسالمت‌آمیز اختلافات تأکید داشت.
امنیت کشتیرانی و انرژی: تضمین آزادی کشتیرانی، امنیت انتقال نفت و همکاری برای جلوگیری از تشدید تنش‌ها از دیگر محورهای ابتکار بود.
پیشنهاد گفت‌وگو با همسایگان: ایران از کشورهای ساحلی خلیج فارس، از جمله عربستان، امارات، قطر، کویت، بحرین، عمان و عراق، برای مشارکت در این سازوکار دعوت کرد.
ج: پیشنهادهای سیاسی برای پایان جنگ یمن: راه‌حل سیاسی به جای جنگ: ایران در مواضع رسمی خود از حل بحران یمن از مسیر گفت‌وگو و پایان دادن به حملات حمایت کرده است.
تأکید بر نقش کشورهای منطقه: تهران بر این دیدگاه تأکید داشته که بحران‌های منطقه باید با مشارکت بازیگران منطقه‌ای حل شوند و مداخله خارجی نباید جایگزین توافق سیاسی شود.
توقف حملات و کاهش بحران انسانی: آتش‌بس، کاهش درگیری‌ها و فراهم شدن امکان ارسال کمک‌های انسانی از محورهای مهم تلاش‌های دیپلماتیک منطقه‌ای بوده‌اند.
د: مشارکت برای حل بحران سوریه: مذاکرات سه‌جانبه ایران، روسیه و ترکیه: این روند از سال ۲۰۱۷ برای مدیریت بحران سوریه و پیشبرد راه‌حل سیاسی شکل گرفت.
کاهش تنش و ایجاد مناطق کاهش درگیری: طرف‌ها درباره ترتیبات کاهش درگیری، حفظ تمامیت ارضی سوریه و ادامه گفت‌وگوهای سیاسی رایزنی کردند.
تأکید بر راه‌حل سوری ـ سوری: موضع اعلامی ایران بر مشارکت مردم سوریه در تعیین آینده کشور و مخالفت با تجزیه آن استوار بود.
این مورد نمونه‌ای از مشارکت ایران در سازوکار چندجانبه منطقه‌ای است؛ هرچند اختلاف منافع طرف‌ها و تحولات میدانی مانع حل کامل بحران شد.
هـ: پیشنهاد هفت‌روزه برای پایان جنگ و بازگشایی تنگه هرمز ـ سپتامبر ۲۰۲۶: بازگشایی تنگه هرمز: عباس عراقچی در ۲۵ سپتامبر ۲۰۲۶ پیشنهاد کرد در صورت فراهم شدن شرایط مورد نظر ایران، تردد عادی دریایی در تنگه هرمز ظرف هفت روز از سر گرفته شود.
رفع محاصره دریایی آمریکا: از شروط مطرح‌شده، پایان محاصره دریایی بنادر ایران بود.
رفع محدودیت فروش نفت ایران: ایران خواستار لغو تحریم‌های فروش نفت شد.
آتش‌بس منطقه‌ای: پیشنهاد ایران شامل آتش‌بسی بود که لبنان را نیز در بر بگیرد.
ازسرگیری مذاکرات هسته‌ای: تهران اعلام کرد در صورت پذیرش شروط، آماده است مذاکرات هسته‌ای را از سر بگیرد.
ادامه رایزنی‌ها از طریق قطر: رویترز در ۳۰ سپتامبر گزارش داد ایران پاسخ آمریکا به طرح هفت‌روزه اعتمادسازی را از طریق میانجی‌های قطری دریافت کرده است. در ۱۹ اکتبر نیز رویترز گزارش داد عراقچی اعلام کرده پیشنهاد بازگشایی تنگه همچنان روی میز است.
نظر شما